Albert Einstein miał wyjątkowy stosunek do kwestii religii, który od lat intryguje zarówno myślicieli, jak i szeroką publiczność. Jego refleksje na temat Boga ukazują osobiste podejście oraz krytyczną ocenę tradycyjnych przekonań. W słynnym liście do Erica Gutkinda wyraził przekonanie, że pojęcie „Boga” stanowi według niego rezultat ludzkich słabości. Zaznaczył również, iż uważa Biblię za zbiór dawnych legend.
Sam siebie określał mianem „głęboko wierzącego ateisty”. To określenie najlepiej oddaje jego fascynację zagadkami wszechświata i prawami rządzącymi naturą, przy jednoczesnym braku wiary w osobowego Stwórcę.
- konsekwencja w prezentowaniu własnych poglądów,
- dystans wobec religijnych dogmatów,
- zachęta do samodzielnego poszukiwania odpowiedzi na pytania o sens istnienia Boga.
Dla Einsteina duchowość była nierozerwalnie związana z rozumem oraz głębokim szacunkiem dla nauki. Unikał schematów narzuconych przez instytucjonalne religie; zamiast tego stawiał sobie filozoficzne pytania dotyczące boskości. Dzięki temu jego przemyślenia pozostają istotnym elementem współczesnych debat o relacji między nauką a wiarą oraz o znaczeniu duchowości w dzisiejszym świecie.
Poglądy religijne i filozoficzne Einsteina – głęboko wierzący ateista czy panteista?
Einstein zdecydowanie sprzeciwiał się religiom teistycznym i koncepcji osobowego Boga, widząc w nich rezultat ludzkich słabości oraz dawnych wierzeń. Niejednokrotnie określał siebie mianem „głęboko wierzącego ateisty”, podkreślając brak wiary w tradycyjnego Stwórcę. Jednocześnie wykazywał ogromny respekt wobec ładu panującego we wszechświecie oraz praw, które nim rządzą.
Jego spojrzenie na religię łączyło agnostycyzm z elementami panteizmu – nie utożsamiał boskości z nadprzyrodzoną osobą, lecz dostrzegał ją w harmonii i precyzji natury. Wielokrotnie powtarzał, że dla niego Bóg to nic innego jak system praw przyrody, a nie byt ingerujący w sprawy ludzi.
Duży wpływ na jego poglądy miała filozofia Spinozy. Według tej myśli Bóg to natura sama w sobie – wszechobecny porządek świata, pozbawiony cech ludzkich czy moralnych zamiarów. Einstein konsekwentnie odrzucał wszelkie objawienia i dogmaty jako przejawy myślenia magicznego pozbawionego naukowych podstaw.
- dopuszczał możliwość współistnienia nauki z duchowością,
- uznawał wartość religii, jeśli pozostaje ona zgodna ze zdrowym rozsądkiem,
- podkreślał, że panteizm bardziej odpowiada współczesnej wiedzy niż tradycyjne religie,
- odrzucał antropomorficzne wyobrażenia Boga,
- wskazywał na etyczną wartość religii pozbawionej dogmatów.
W listach prywatnych oraz oficjalnych wypowiedziach wielokrotnie wracał do tego stanowiska: zachwyt nad tajemniczym porządkiem wszechświata całkowicie zastępował mu potrzebę wiary w osobowego Boga. Ta postawa łączyła u niego „ateizm pełen wiary” z panteistyczną wizją rzeczywistości – uznawał istnienie czegoś przekraczającego człowieka, ale nie utożsamiał tego z żadną konkretną postacią boską.
Takie podejście prowadziło go do krytycznej oceny instytucjonalnych form religijności i zestawiania ich z wymogami racjonalności naukowej. Dziś poglądy Einsteina często przedstawiane są jako przykład nowoczesnej refleksji nad relacją pomiędzy nauką a duchowością oraz miejscem panteizmu we współczesnym światopoglądzie naukowym.
Einstein o pochodzeniu religii, typach religijności i antropomorfizmie Boga
Albert Einstein twierdził, że religia wywodzi się z ludzkiej psychiki. Według niego jej początki związane są z próbą poradzenia sobie z egzystencjalnymi obawami – takimi jak lęk przed śmiercią czy niepewność jutra. Człowiek poszukiwał poczucia bezpieczeństwa i pragnął choć częściowej kontroli nad siłami przyrody. W efekcie powstawały systemy wierzeń, które przynosiły ukojenie oraz dostarczały odpowiedzi na trudne do zrozumienia zjawiska. Einstein akcentował, że religia nie jest dziełem mocy nadnaturalnych, lecz wynika przede wszystkim z emocji oraz społecznych reguł.
Fizyk rozróżniał dwa zasadnicze typy religijności:
- teistyczną,
- kosmiczną.
Religijność teistyczna opiera się na przekonaniu o istnieniu Boga przypominającego człowieka – obdarzonego wolą i uczuciami. To nic innego jak antropomorfizm, czyli przypisywanie boskości cech ludzkich, własnych potrzeb czy oczekiwań. Takie podejście uważał za bardziej pierwotne; jego przykładem są klasyczne religie, w których Bóg nagradza lub karze zgodnie z postępowaniem ludzi.
Duchowość kosmiczna miała dla Einsteina zupełnie inną wartość. Charakteryzuje ją zachwyt nad ładem wszechświata i fascynacja prawami przyrody – bez potrzeby wiary w osobowego stwórcę. W tej wizji nie ma miejsca na Boga o ludzkiej twarzy; zamiast tego pojawia się głęboki szacunek wobec tajemnic rzeczywistości oraz świadomość własnych ograniczeń wobec niezmiennych reguł rządzących światem. Taki sposób przeżywania duchowości doskonale współgra ze spojrzeniem naukowym i może inspirować kolejne pokolenia.
Einstein wielokrotnie krytykował tendencję do przedstawiania Boga na podobieństwo człowieka, widząc w tym uproszczenie prowadzące do spłycenia pojęcia boskości. Sugerował raczej postrzeganie Boga jako uosobienia praw natury niż osobowej istoty ingerującej w codzienność ludzi.
Jego refleksje pokazują bliską relację między nauką a dążeniem do odnalezienia sensu życia bez konieczności przypisywania Bogu cech ludzkich. Zachęcał do porzucenia sztywnych dogmatów na rzecz otwartości umysłu oraz podziwu dla świata opartego na współczesnym poznaniu naukowym.
Bóg Einsteina a Bóg Spinozy – czym różni się ich filozofia?
Bóg według Einsteina i Spinozy to idee zbliżone, choć nie identyczne – różnią się w kilku kluczowych aspektach. Spinoza utożsamiał Boga z naturą, głosząc zasadę „Deus sive Natura”. W jego ujęciu boskość przenika cały wszechświat jako jedyna substancja, pozbawiona ludzkich cech czy jakiejkolwiek osobowości. Einstein inspirował się tą koncepcją, lecz patrzył na nią przez pryzmat racjonalizmu i naturalizmu. Dla niego Bóg nie był bytnością ingerującą w bieg rzeczy, a raczej metaforą porządku i prawidłowości rządzących światem.
Spinoza stworzył system filozoficzny oparty na panteizmie – dostrzegał boski pierwiastek w całej przyrodzie. Uważał, że harmonia rzeczywistości wynika bezpośrednio z jej struktury; odrzucał wszelkie objawienia oraz cuda jako zbędne wyjaśnienia. Jego zdaniem można poznawać Boga wyłącznie poprzez rozumowe zgłębianie świata.
Einstein przejął ten sposób myślenia i wzbogacił go o naukowy racjonalizm. Postrzegał naturę jako uporządkowany system praw kosmicznych, działający harmonijnie i logicznie. Nie wierzył jednak, by ten ład miał jakikolwiek cel czy wymiar moralny. Wielokrotnie podkreślał brak wiary w Stwórcę o cechach ludzkich.
- spinoza utożsamiał Boga z naturą i odrzucał cuda oraz objawienia,
- einstein widział Boga jako metaforę kosmicznego ładu, pozbawioną cech osobowych,
- obaj odrzucali religijny dogmatyzm i antropomorfizację Boga,
- spinoza akcentował etykę i prowadzenie życia zgodnego z rozumem,
- einstein cenił duchowość wyrażającą się w zachwycie nad pięknem wszechświata.
Warto zwrócić uwagę na pewną istotną różnicę: Spinoza kładł nacisk na etykę – życie zgodne z rozumem miało prowadzić do stanu „błogosławieństwa”, czyli wewnętrznego spokoju będącego wyrazem boskości. Natomiast dla Einsteina duchowość polegała przede wszystkim na zachwycie nad pięknem wszechświata oraz pokorze wobec tajemniczego ładu natury.
Obaj filozofowie sprzeciwiali się religijnemu dogmatyzmowi oraz przypisywaniu Bogu antropomorficznych cech. Łączyło ich przekonanie o nierozerwalnej całości świata i głęboki szacunek wobec przyrody – bez potrzeby modlitwy czy oddawania czci osobowej istocie wyższej. Sam Einstein często powtarzał: „Wierzę w Boga Spinozy”, co jasno pokazuje bliskość obu stanowisk w postrzeganiu boskości jako uniwersalnego prawa zamiast tradycyjnej figury religijnej.
Można więc powiedzieć, że dla Einsteina Bóg oznacza prawa natury odkrywane przez naukę, zaś dla Spinozy – samą naturę pojmowaną jako boską substancję. Oba poglądy odrzucają wizję osobowego Stwórcy oraz podkreślają wagę racjonalnego podejścia i harmonii wpisanej w świat przyrody.
Religia, nauka i filozofia – jak Einstein łączył racjonalizm z duchowością?
Albert Einstein potrafił niezwykle umiejętnie połączyć naukę, refleksję filozoficzną oraz elementy duchowości, opierając się na racjonalnym podejściu i poczuciu kosmicznej jedności. Był przekonany, że tylko poprzez rozum i badania naukowe człowiek może zbliżyć się do prawdziwego obrazu rzeczywistości. Jednocześnie zauważał, iż jeśli zabraknie inspiracji duchowej, nauka staje się płytka i pozbawiona głębi. Z drugiej strony podkreślał, że religia nieoparta na rozumie łatwo popada w bezrefleksyjny dogmatyzm.
Dla Einsteina religijność miała zupełnie inny wymiar niż tradycyjne wyobrażenie – nie wiązała się z wiarą w Boga o ludzkich cechach ani przyjmowaniem sztywnych doktryn. Jego duchowa postawa wyrastała z fascynacji harmonią wszechświata oraz pokory wobec zagadki istnienia. Modlitwy czy rytuały nie były mu potrzebne; znacznie bardziej cenił sobie pełne respektu zgłębianie świata przy użyciu narzędzi nauki i filozofii.
Einstein uważał, że znalezienie równowagi między logicznym myśleniem a przeżyciami duchowymi pozwala lepiej uchwycić miejsce człowieka pośród ogromu wszechświata. Odczuwał silną więź z naturą i doceniał istnienie uniwersalnych praw przyrody – to właśnie takie doświadczenia mogły prowadzić do autentycznego wzruszenia duchowego, nawet bez odwoływania się do tradycji religijnych.
- odrzucał wizje Boga przypominającego człowieka,
- konsekwentnie negował typowy teizm,
- propagował otwartość myślenia,
- uznawał, że nauka dostarcza narzędzi do odkrywania rzeczywistości,
- wierzył, że duchowość pobudza pytania o sens istnienia i piękno świata.
Dzięki takiej postawie Einstein stał się symbolem harmonijnego łączenia różnych nurtów ludzkiego poznania.
Debata o nauce i religii – Einstein, chrześcijaństwo i pytania o wiarę
Jednym z tematów, które szczególnie zajmowały Einsteina, była zależność pomiędzy nauką a religią. Swoją krytykę wobec chrześcijaństwa oraz innych religii opierał na przeświadczeniu, że wszelki dogmatyzm tłumi swobodę rozumowania i utrudnia niezależność myśli. Einstein otwarcie zaprzeczał wierze w osobowego Boga przedstawianego przez chrześcijańskie tradycje, a samo pojęcie „Boga” rozumiał raczej jako symbol praw natury rządzących światem. Biblię traktował natomiast jako zbiór mitów przekazywanych z pokolenia na pokolenie.
W jednym ze swoich najbardziej znanych listów – skierowanym do Erica Gutkinda – kwestionował wyjątkowość narodu żydowskiego i podkreślał, że chrześcijaństwo nie odbiega fundamentalnie od pozostałych systemów religijnych. Jego zdaniem wszystkie wyznania mają wspólne korzenie:
- ludzką słabość,
- pragnienie poczucia bezpieczeństwa,
- potrzebę wyjaśnienia sensu istnienia,
- tendencję do szukania autorytetu,
- chęć zrozumienia miejsca człowieka w świecie.
Te refleksje, podobnie jak inne wypowiedzi Einsteina na temat wiary czy istnienia Boga, stały się impulsem do szeroko zakrojonej dyskusji o odpowiedzialności człowieka za zło oraz o sensie życia.
Einstein często zastanawiał się nad tym, czy nauka może współistnieć z religią bez napięć światopoglądowych. W jego ocenie badania naukowe polegają na odkrywaniu praw przyrody i dążeniu do obiektywnego poznania rzeczywistości, podczas gdy sfera religijna odpowiada głównie na potrzeby emocjonalne lub moralne ludzi. Jednocześnie stanowczo sprzeciwiał się dosłownemu odczytywaniu tekstów biblijnych oraz wizjom Boga obecnego w codziennych sprawach.
Rozważania nad relacją między wiedzą a duchowością prowadziły go także do pytań o granice możliwości ludzkiego poznania świata. Einstein zachęcał do samodzielnych poszukiwań sensu życia oraz odkrywania duchowości poza strukturami kościelnymi. Taka postawa inspiruje dzisiaj wielu naukowców i filozofów do podejmowania otwartego dialogu między nauką a różnorodnymi formami wiary.
Przekonania Einsteina wzbudzały liczne kontrowersje i miały istotny wpływ na kształtowanie się współczesnych debat akademickich dotyczących związku między empiryczną wiedzą a przekonaniami religijnymi. Problematyka wiary pozostaje aktualna zarówno dla filozofii nauki, jak również antropologii kultury. Losy niemieckiego fizyka pokazują znaczenie zdrowego rozsądku i logicznego podejścia przy jednoczesnym szacunku dla indywidualnych światopoglądów.
Dyskusja ta nie traci na aktualności zwłaszcza w świetle najnowszych osiągnięć naukowych wpływających na nasze pojmowanie religii współcześnie. Takie dziedziny jak:
- kosmologia,
- mechanika kwantowa,
- neurobiologia,
- fizyka cząstek elementarnych,
- astrofizyka.
stawiają przed nami nowe pytania egzystencjalne dotyczące miejsca człowieka we wszechświecie – nawet bez konieczności odwołań do sił ponadnaturalnych.
Pytania sformułowane przez Einsteina stanowią dziś punkt wyjścia dla rozmowy pomiędzy przedstawicielami różnych dyscyplin: od biologii po teologię, unaoczniając zmienność relacji łączących naukę z religiami takimi jak chrześcijaństwo czy judaizm.
Religia przyszłości według Einsteina – religijność kosmiczna i odrzucenie osobowego Boga
Einstein przewidywał, że religia nadchodzących czasów będzie opierać się na tzw. religijności kosmicznej. Nie zakłada ona istnienia Boga o cechach ludzkich ani nie przyjmuje sztywnych dogmatów charakterystycznych dla klasycznych nurtów teistycznych. Według uczonego, koncepcja osobowego Boga to wytwór ludzkiej wyobraźni, który narodził się z potrzeby poczucia bezpieczeństwa i lęku przed tym, co nieznane – nie zaś prawdziwa obecność we wszechświecie.
Zdaniem Einsteina religia przyszłości powinna iść w parze z nauką. Jej rdzeniem ma być zachwyt nad ładem rządzącym światem oraz uznanie praw natury jako odzwierciedlenia boskości, jednak bez przypisywania im cech czy motywacji właściwych człowiekowi. Kosmiczna religijność polega również na głębokim poczuciu pokory wobec potęgi przyrody oraz świadomości własnej niewielkości względem ogromu istnienia. Taka postawa wyklucza obraz Boga ingerującego bezpośrednio w ludzkie sprawy.
- odrzucenie wiary w Boga o ludzkich cechach,
- brak sztywnych dogmatów religijnych,
- szacunek i zachwyt wobec porządku natury,
- pokora wobec potęgi przyrody i własnej niewielkości,
- harmonia duchowości z naukowym podejściem do rzeczywistości.
Einstein podkreślał także, że jedynie duchowość zgodna ze współczesnym stanem wiedzy ma szansę przetrwać próbę czasu. To właśnie taka forma może inspirować kolejne generacje do poszukiwania sensu poza granicami tradycyjnych przekonań. W efekcie religijność kosmiczna staje się rodzajem duchowości łączącej racjonalne myślenie z podziwem dla nieskończoności natury – bez potrzeby wiary w osobowy byt stwórczy.
Sens istnienia, wartości i moralność w myśli Einsteina
Albert Einstein upatrywał sensu życia w nieustannym zgłębianiu tajemnic wszechświata i odkrywaniu praw, które nim rządzą. Wartości oraz zasady moralne, według niego, nie były wynikiem interwencji sił nadprzyrodzonych – rodziły się raczej z ludzkich doświadczeń oraz potrzeby zachowania harmonii wśród ludzi. Empatia, poczucie wspólnoty i troska o innych stanowiły fundament etycznego postępowania; właśnie dzięki takim postawom możliwe staje się pokojowe współżycie i poczucie bezpieczeństwa.
- empatia jako klucz do budowania zaufania i wzajemnego zrozumienia,
- poczucie wspólnoty wzmacniające więzi społeczne,
- troska o innych jako podstawa pokojowego współżycia,
- harmonia w relacjach jako warunek bezpieczeństwa,
- doświadczenia życiowe jako źródło wartości moralnych.
Zdaniem Einsteina poszukiwanie głębszego znaczenia ludzkiej egzystencji wiązało się z przezwyciężaniem własnego egoizmu, okazywaniem szacunku dla ładu przyrody oraz uwrażliwieniem na cudze cierpienie. Nie widział konfliktu pomiędzy rozwojem naukowym a budowaniem zasad moralnych – przeciwnie, sądził, że dogłębna refleksja nad światem uczy pokory i pomaga dostrzec własne ograniczenia.
Harmonia była dla niego niezwykle istotna zarówno podczas badań naukowych, jak i w codzienności. Czerpał szczęście z poznawania nowych aspektów rzeczywistości oraz z życia zgodnego z uniwersalnymi wartościami. Szczęście pojmował jako trwałe spełnienie wypływające z relacji ze światem i innymi ludźmi; nie sprowadzało się ono do ulotnej przyjemności. Przywiązywał też dużą wagę do uczciwości intelektualnej oraz wewnętrznej konsekwencji swoich działań.
- poznawanie nowych aspektów rzeczywistości jako źródło radości,
- życie zgodne z uniwersalnymi wartościami,
- trwałe spełnienie jako prawdziwe szczęście,
- uczciwość intelektualna w codziennych wyborach,
- konsekwencja w działaniu jako wyraz szacunku dla siebie i innych.
Etyczne normy traktował jako wynik społecznego rozwoju – powstały po to, by zachować równowagę między interesami jednostki a dobrem ogółu. Według niego tylko życie podporządkowane tym zasadom umożliwia osiągnięcie autentycznego szczęścia oraz pozwala połączyć dążenie do indywidualności z potrzebą współdziałania w grupie. Przekonania Einsteina jasno pokazują: sens naszego istnienia wykuwa się poprzez odkrywanie świata, samodoskonalenie i świadome uczestnictwo w życiu opartym na wzajemnym szacunku.
Miłość, życie, wolność i szczęście – osobiste przemyślenia i notatki Einsteina o Bogu
Albert Einstein w swoich osobistych zapiskach wielokrotnie zwracał uwagę na fundamentalną rolę miłości, życia, wolności oraz szczęścia w ludzkim istnieniu. Podkreślał, że prawdziwe zadowolenie rodzi się z harmonijnej egzystencji i dogłębnego zrozumienia siebie samego. Był przekonany, iż pogoń za sukcesami nie przynosi autentycznego spełnienia. To właśnie uczucie bliskości łączy ludzi i wzmacnia społeczne zaufanie – takie myśli przewijały się przez jego notatki.
Naukowiec poświęcał również sporo uwagi swobodzie myślenia i indywidualnej niezależności. Wierzył, że dzięki nim człowiek może w pełni doświadczać świata oraz odnaleźć wewnętrzny spokój. Szczęście pojmował jako trwałe poczucie spełnienia wypływające z relacji z otoczeniem i innymi osobami. Zdobywanie bogactwa czy uznania społecznego nie miało dla niego takiej wartości jak spokojne życie – tę refleksję zanotował nawet na kartce sprzedanej później za ogromną sumę.
Dla Einsteina miłość była czymś naturalnym – codzienną siłą nadającą sens życiu. Jego rozważania o Bogu skupiały się wokół ponadczasowych wartości, które nie były związane z żadnym konkretnym wyznaniem ani dogmatem religijnym. Patrzył na nie jako uniwersalne cechy wspólne wszystkim ludziom bez względu na pochodzenie czy przekonania.
Wolność zajmowała równie ważne miejsce w sferze duchowej myśli Einsteina. Zachęcał innych do samodzielnych poszukiwań odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące sensu istnienia oraz ludzkiego miejsca we wszechświecie. Kładł nacisk zarówno na racjonalność swojego podejścia, jak i głęboki humanizm przenikający jego przemyślenia.
- miłość i bliskość jako podstawa szczęścia,
- wolność myślenia i samodzielność w poszukiwaniu odpowiedzi,
- harmonia z samym sobą oraz otoczeniem,
- trwałe wartości niezależne od religii czy norm społecznych,
- odrzucenie materializmu na rzecz wewnętrznego spokoju.
Takie wartości jak miłość czy wolność przybliżały go do idei panteizmu bardziej niż do tradycyjnych wyobrażeń Boga jako istoty nadprzyrodzonej. Dla niego szczęście wynikało ze stanu równowagi wewnętrznej oraz świadomego współuczestniczenia w kształtowaniu rzeczywistości.
Do dziś notatki Einsteina inspirują osoby poszukujące własnej drogi do szczęścia poza ramami religii czy narzuconych norm społecznych. Te ponadczasowe idee okazują się pomocne zarówno podczas filozoficznych rozmyślań, jak i przy podejmowaniu codziennych wyborów lub budowaniu więzi międzyludzkich.
List o Bogu – treść, znaczenie i historia słynnej korespondencji
List, który Albert Einstein napisał do Erica Gutkinda w 1954 roku, stał się jednym z kluczowych dowodów na to, jak uczony postrzegał religię i koncepcję Boga. W tej niezwykle szczerej korespondencji fizyk nie pozostawił złudzeń – według niego „Bóg” jest jedynie projekcją ludzkich słabości, pozbawioną realnego odniesienia poza psychologicznymi potrzebami człowieka. Einstein określił Biblię mianem zbioru prymitywnych opowieści, a same religie uznał za przejaw dawnych przesądów.
Waga tego listu wynika przede wszystkim z otwartości i stanowczych argumentów autora. Naukowiec zdecydowanie sprzeciwił się idei narodu wybranego oraz wykluczył jakąkolwiek wyjątkowość tradycji żydowskiej na tle innych wyznań. Warto zauważyć, że dokument ten powstał niedługo przed śmiercią Einsteina i stanowi swoiste podsumowanie jego wieloletnich refleksji na temat sensu istnienia i filozofii życia.
- szybko po ujawnieniu treść listu przyciągnęła uwagę historyków nauki,
- list zainteresował również kolekcjonerów unikatowych pamiątek,
- na aukcji w Nowym Jorku w 2018 roku rękopis osiągnął cenę blisko trzech milionów dolarów,
- początkowa kwota wynosiła 750 tysięcy dolarów,
- intensywna licytacja potwierdziła wyjątkowe znaczenie tego dokumentu jako świadectwa epokowego.
O niezwykłości tego listu decyduje przede wszystkim jego wartość źródłowa. Stanowi on autentyczne świadectwo poglądów Einsteina dotyczących wiary oraz relacji między nauką a duchowością. Dla badaczy jest cennym źródłem informacji o światopoglądzie jednego z najważniejszych fizyków minionego stulecia. Jednocześnie współczesnym odbiorcom dostarcza ważnych punktów odniesienia w rozmowach o roli duchowości dziś czy o granicach naukowego racjonalizmu wobec wierzeń religijnych.
Nie dziwi więc fakt, że ten rękopis stał się jedną z najdrożej sprzedanych pamiątek związanych z Einsteinem – przewyższając nawet inne notatki dotyczące szczęścia czy teorii względności. List do Gutkinda jest trwałym elementem spuścizny intelektualnej autora oraz symbolem odwagi w krytykowaniu dogmatycznego podejścia do religii w XX wieku.
